Хуршида Ҳамроқулова
АДАБИЁТДА ҲАЁТМАМОТ МУАММОСИ

Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашриёти Тошкент - 2009



МУКАДДИМА
Истиқлол йилларида тарихимизга, маънавий меросимиз-га муносабат тубдан ўзгарди. Мустабид тузум даврида топ-талган миллий-адабий қадриятларимизни тиклаш борасида қатор ишлар амалга оширилди. Бугун инсониятни ҳамиша ўйга толдирувчи жумбоқлардан бўлган ҳаёт ва ўлим муам-мосининг XX аср ўзбек адабиётидаги бадиий тадқиқи ҳақида бор гапни айтиш имкони пайдо бўлди. Ҳаёт ва ўлим ҳақида-ги мулоҳазалар бугун пайдо бўлган эмас. Унинг илдизлари узоқ ўтмиш билан боғлиқ. Исломгача ва ислом таъсири дав-ри ўзбек адабиёти бу ҳақда талай манбалар берадики, унинг ўзи алоҳида тадқиқот ишини талаб қилади.
XX аср ўзбек адабиётида ўлим муаммоси билан боғлиқ хилма-хил талқинлар юзага келди. Айниқса бу давр нас-рида шахс фожиаси илдизлари ва инсоннинг ўлим олди қиёфалари маромига етказиб тасвирланган асарлар бисёр. XX асрнинг 20-30-йиллари шароитида соцреализм талаб-ларига мос келмайдиган «Ўткан кунлар», «Меҳробдан чаён», «Кеча ва кундуз», «Сароб» каби романлар юзага келдики, уларга сингдирилган ҳаёт ва ўлим ҳақидаги фикрлар ин-соннинг маънавий руҳий камолотини белгилаш билан ба-робар фоний дунёнинг синов эканлигини англатувчи му-шоҳадаларга бой асарлар сифатида ҳам қимматлидир.
Ҳаёт-мамот бобида бор гапни самимият билан айтиш, ифодалаш баробарида бугунги адабиётимизда бу кўҳна муаммога кутилмаган, янги томонлардан ёндашиш тамо-йили устивор бўлиб бораётгани сир эмас. Синчиклаб тек-ширилса, XX аср ўзбек адабиётида, хусусан, Абдулла Қаҳҳор ва Одил Ёқубов, Тоғай Мурод ижодида шахс қис-мати драмаси, персонаж ўлими билан боғлиқ жаҳон ада-биётшунослиги тажрибаларида учрайдиган шахс фожиа-сини руҳий призмадан ўтказувчи психологик таҳлил, ўлим олди вазиятларида қаҳрамоннинг ўз-ўзини таҳлил қилув-чи экзистенциал ҳолатлар, воқелик ва руҳиятнинг тафтишидан келиб чиқувчи хулосалар ҳам бор эдики, мавжуд ижтимоий шароит, ёзувчи дилеммаси қаҳрамонни шун-дай талқин қилишга асос берар эди.
XX асрнинг 90 - йилларида инсон психологиясини кенг ва атрофлича ўрганиш, айниқса, «кўз қорачиғини ичга қаратиш«(Хосе Ортега-и-Гассет) тамойили ҳаёт-мамот му-аммосини ёритиш мисолида янги босқичга кўтарилди. Ас-лида, бу тамойиллар XX асрнинг 20-30- йилларида шакл-ланган ва 70 - 80-йиллари адабиётида психологик тасвир объектига айланган эди. Мустақиллик даври адабиётининг эркин, сиёсий тазйиқлардан ҳоли адабиёт сифатида ижод-корларга дилидагини ёзиш имкониятини бериши эса бу давр адабиётининг инсонни англаш баробарида алоҳида босқичга кўтарилишига замин яратди. Биз муаммони ўрга-ниш жараёнида ўрни билан ёндош жанрларга ҳам муро-жаат қилдик. Албатта насрнинг турли жанрларида абади-ятга даҳлдор ўлим мавзуси ҳақида турфа талқинларга асос берувчи асарлар ёзилди. Бу давр асарларида ўлимни анг-лашнинг рамзий (Н.Эшонқул ижодида), ижтимоий-таби-ий (Қ.Норқобил, Л.Бўрихон, З.Қуролбой қизи ижодида) талқинлари ҳам, коммунистик мафкура билан қуроллан-ган инсоннинг ўлим билан рўбарў бўлиш саҳналарида ўз-ўзини аёвсиз тафтиши ҳам (Т.Мурод ижодида) учрайди-ки, бу ҳаёт ва мамот масаласига ўзликни англаш нуқтаи назари билан ёндашишни талаб қилади. Шундан келиб чиқиб, ҳаёт ва ўлим муаммосининг ўрганилиши адабиёт-шуносликда инсон моҳиятини англатиш йўлидаги илмий-назарий ғояларни ўртага ташлаш ва хулосалар чиқариш билан баробар инсон маънавий оламини англашга томон қадам бўлади. полный текст